Vièla Segura

ABANS LA BASTIDA
Un borg que's constitueish lo long d'ua carrèra, camin hèra ancian qui miava de Luc tà Seuvalada. Quauques vestigis de çò qui's seré podut estar un clauson (varat e murralha d'embarra) que semblan indicar qu'aqueste vilatge-carrèra (carrèra aforada) èra dejà fortificat. Aquesta borgada, situada au nòrd d'ua petita hortalessa qui apartien au vescomte de Bearn, "lo casteg", qu'ei nomat VIELA SEGURA (vila segura). Aqueste nom que designa la parròpia sancèra qui compren tanben tres barris mei (bésiaus o vics).

LA CREACION
Lo vescomte de Bearn Gaston II que fonda la bastida en 1339. Los autes tres vesiaus existents que son includits dens la comunautat. La bastida qu'ei a còps designada peu nom de borg, mes lo mei sovent peu nom de Carrèra, e aquestes dus noms que son enqüèra d'usatge uei lo dia. Los autes vics que s'an tanben guardat lo nom : la Vesiau de haut, la Vesiau de baish, e Mauborguet. Las carrèras pregondament embarradas a l'èst e au nòrd que son los vestigis deus varats qui percintavan la bastida. L'arriu qui bordeja lo vilatge au sud que serveish de termièra a la bastida.
Implantada a l'estrem de la bastida, la glèisa que susploma alavetz lo portau (pòrta qui barra la bastida). Lo son campanèr plan quilhat qu'ei probable alavetz un element deu sistèma defensiu dab las palissadas e las pòrtas (desapitadas au sègle XIX). La capèra Sent-Bertrand-de-Comenge citada en 1351 dens un acte deu notari de Luc, qu'ei probablament la glèisa parropiau de l'ancian borg. Qu'estó includida dens la construccion de la glèisa navèra. La vasta plaça carrada, restaurada en 2000, d'on parten las ueit carrèras qui partatjan lo borg en isclets regulars, que testimonia deu plan classic de las bastidas deu sègle XIV. Quauques ostaus qu'an conservat las lors dimensions d'origina. Sus la carrèra de Seuvelada, roienas de l'ancian molin vescomtau.

LA BASTIDA
La carta acordada " lo dijaus après la Sent-Bernabèu de 1339 " n'existeish pas mei. Mes, en 1675, quan estó hèit " Papèr Terrèr ", los jurats que la possedeishen enqüèra, e que la hèn véder davant los Comissaris-enquestaires tà establir los lors drets. Qu'ei donc per aqueth Terrèr de 1675, que sabem la bastida qu'estó plan fondada en 1339 e qu'a recebut los privilègis deu for de Morlans. La carta qu'autreja atau aus poblants de la navèra ciutat lo dret de's constituir en Comunautat e de's gerir, lo dret de rénder la justícia " civila, criminau, politica " dens tota de la parròpia, au nom deu vescomte. Aqueste poder de justícia qu'ei practicat per quate jurats, assistits per un Baile qui a mission de consignar e d'enregistrar tots los actes judiciaris. Tà cèrts actes que cau que sia present un notari. Los quate jurats qu'an un triple ròtle : gerir la Comunautat au mejan deu Còs Municipau, rénder la justícia dab lo baile e collectar lo cens dab los dus guardas. Probablament nomats a l'origina peu vescomte, per ua durada de quate ans, los jurats que son renovelats per mieitat cada dus ans peu Còs Municipau (aperat tanben Còs de Vila o Conselh de Parròpia). Aqueste qu'ei compausat deus quate jurats en plaça e deus quate deputats qui representan cadun l'un deus Vics (o vesiau) qui fòrman la parròpia. Cada deputat qu'ei elegut peus poblants deu son pròpi Vic. Quan un problèma seriós e's presenta, lo deputat qu'amassa los poblants deu Vic tà deliberar e en har un rapòrt au Còs Municipau. Que'n serà atau dinc a la Revolucion.

EVOLUCION MEDIEVAU
Gaston Febus, en 1372, que contribueish a ahortir la securitat deu lòc. Qu'ordona d'establir varats dobles, e de bastir garitas a l'entorn deu son castèth e de la soa Baisha Cort qui son estats edificats, bissè desempuish bèra pausa, sus un tucon o esperon barrat au sud de la bastida. Que crea atau ua reculhida. Lo sol vestigi d'aqueth ensemble qu'ei lo camin d'accès tà la reculhida, uei lo dia un pregon varat embroishagat. La bastida qu'ei era tanben fortificada dab varats e palissadas e pòrtas. Aquestas disposicions que hèn de vièla Segura un lòc hèra plan defenut. Dens la medisha ordonança de 1372, Gaston Febus que noma tots los capcasaus de las parròpias tanhentas qui an de s'i refugiar, mes tanben d'ajudar a bastir e entertiéner aquesta fortificacion. Aqueste obligacion que'us dispensa totun d'entertiéner la deu castèth de Pau. Los quauques 142 capcasaus qui apartienen a las parròpias tanhentas, qui an l'ordi de s'i aplegar dab las familhas, que s'ajustan au cinquantenat de capcasaus de la parròpia era medisha, çò qui constitueish ua tropa disponibla en cas de guèrra o d'incursion de las bandas armadas de brigands (" los rotèrs "). L'ordonança per la fortificacion e la lista d'aqueths ostaus que figura suu registre de Bernat de Luntz, un deus notaris deu Vescomte. (ADPA -E 300). En 1385, 56 ostaus que son recensats dens tota la parròpia de Vièla Segura, dont 47 larèrs vius.

EVOLUCION
En 1529, lo castèth vescomtau roienat qu'estó venut au Senhor de Vianne dejà establit sus la parròpia. Ne demora pas arren d'aqueste castèth ni de las soas fortificacions. En 1553, 92 ostaus que son recensats sus l'ensemble de la parròpia, e en 1675, mei de 100 ostaus dont 70 dens lo sol borg. Las declaracions de confrontacions peu libe terrèr de 1675 qu'amuishan que l'abitat ei hèra dense au borg, dab lòts qui per la màger part, non pagèran pas sonque ua plaça o ua e mieja. Que devèva estar dejà atau desempuish las originas de la bastida. Lo recensament de 1385 n'amuisha pas totun ua tau densitat : lhèu la bastida n'avèva pas hèit lo plen de poblants o lhèu l'epidemia de pèsta negra avèva decimat la populacion. Lo 12 d'abriu 1584, los privilègis que son confirmats per " Enric lo gran rei de Navarra ". Au sègle XVII, la morfologia de Vièla Segura qu'evolua. Lo castèth vescomtau qu'ei en hèra maishant estat e los varats de la bastida que son transformats en carrèras. Qu'ei ad aquera epòca qu'ei bastit, probable, dens l'isclet sud-oèst deu borg, lo castèth qui serà conegut dab lo nom de Castèt de Biana, lo son proprietari qu'avèva crompat la senhoria de Viana dont lo territòri situat au nord-oèst deu borg, e hè tanben partida de la parròpia. De cap a la fin deu sègle XVIII lo borg e los tres bordalats que comptan dinc a un milierat de poblants. Au miei d'aquestes que's tròban mercàders, mestieraus, un " çurgent ", un baile e un notari. Tots aquestes mestièrs que prosperan dinc au sègle XVII. Un espitau qui arcuelhèva los pelegrins de Compostèla dèisha traças dinc au sègle XVI. A partir deu sègle XVII, agricultura e neurissatge que supèran l'artisanat. Lo sol qui demora alavetz qu'ei dirèctament ligat a la produccion agricola (haur, molièr, nombrós tisnèrs). Lo neurissatge, la cultura de las cerealas e de la vinha que's desvolopan e prosperan dinc a las annadas 1960. Puish, lo vitatge que desapareish, los bens mensh nombrós que s'agrandeishen. Au sègle XIX, la hala que desapareish, tot com las pòrtas deu vilatge. La glèisa qu'ei sancèrament restaurada e arremanejada dens las annadas 1870. Lo campanèr d'origina qu'estó alavetz dotat de sarbatanas, absentas dens la construccion d'origina. Au sègle XIX, la glèisa qu'arrecep dus tablèus : ua " Verge balhant un rosari a Sent-Domenge ", signat de Butay, pintre de l'Escòla paulina, e ua crucifixion d'autor desconegut. Qu'estón restaurats tots dus en 2004. Mentre qui comptava un milierat de poblants au sègle XIX, lo vilatge ne'n compta mei que 370 uei lo dia dens mei de 150 maisons.


Dens las bastidas, la glèisa qu'ei lo mei sovent en retrèit de la plaça. A còps, lo campanèr que podèva servir de torn de gait o de defensa. La glèisa de Vièla Segura qu'ei tostemps demorada au medish lòc.


Las maisons a l'entorn de la plaça de Vièla Segura que son son arrebastidas aus sègles XVII-XIX.