Nai

ABANS LA BASTIDA
Gaston IV lo Crotzat que fonda l'Espitau Senta-Cristina deu Sompòrt. Aqueste espitau qu'ei tiengut per monges de l'òrdi de Sent-Augustin. Que son presents tanben a Mieihaget, on crompan la parcèla de tèrra qui correspon au borg de Nai en 1120. Lo vilatge qui preexistiva dejà ad aquera epòca qu'èra arroeinat, destrusit a la debuta deu sègle XII pr'amor d'un huec. Situat suu camin de Sent-Jacme-de-Compostèla, Nai que prospera, autant peu passatge deus pelegrins com per la tintada deus teishuts de lan e de lin. La glèisa de Sent-Vincenç de Nai, dont podem enqüèra véder un portau roman, que's dòta en 1243 d'ua campana, " Maria ", que podem enqüèra enténer uei lo dia (qu'estó totun arrehonuda en 1689). L'actuau murralha oèst de la glèisa que consèrva elements anteriors a la bastida. Mes Nai que declina un còp de mei.

LA CREACION
Lo site que compren un gua qui travèrsa lo Gave ; qu'i passa un camin qui mia de Lorda tà Pau per l'arriba esquèrra ; que contròla l'entrada a la vath de Ferrière atau com ua entrada a la vath d'Aussau via Arudi. Lo 21 de seteme 1302, la vescomtessa Margalida que clava dab los augustinians un contracte de pariatge tà crear ua bastida a Nai e de l'acordar lo " Fòr de Morlans " : " Coneguda causa que sia que la nòbla Dauna Margalida comtessa de Foish e vescomtessa de Bearn d'ua part, e Ramon Guilhèm curat de Vilhèras, comandador de Gabas de l'òrdi de Senta-Cristina d'auta part, dab la concession deu hrair P. de Casaus de Pont, hrair de Gabas, que son convienguts entre eths de har pariatge e bastida au lòc de Nai, en las soas dependéncias dens loquau lòc de Nai que dit lo comandador de l'ostau de Gabas a senhoria e vacants e tretze maisons dab las loas tèrras cultas e incultas, en loquau lòc de Nai e las soas dependéncias, que's son acordats de har bastida au Fòr de Morlans… " Aqueste contracte qu'ei signat au castèth d'Ortès, lo dimars qui segueish Sent-Matèu.

LA BASTIDA
La bastida de Nai qu'ei constituida de lòts tà bastir identics de 220 m2 haut o baish dispausats segon un plan rectangular. La glèisa vielha qu'ei en partida conservada, que compòrta alavetz un cemitèri tot a l'entorn. Halas e la Maison Comuna que's tròban uei lo dia au centre de la plaça. La plaça que compòrta uei lo dia " cobèrts ". Tres costats de la plaça que son conservats. Nai qu'ei dotada d'un marcat lo dimars a setmana passada. La carta de fondacion de la vila que preved un ensemble de disposicions dont lo partatge deus revienuts enter los dus senhors (lo vescomte de Bearn e lo comandador de Gabas), que precisa los drets e los devers deus poblants, l'institucion d'un baile, e qu'indica los rapòrts dab las comunautats vesias. Un peatge qu'ei tanben prelhevat suu pont edificat ad aquera epòca.

EVOLUCION
En 1381, a la seguida deu conflicte entre Gaston Febus e Joan II d'Armanhac, un huec que destruseish la bastida. Mes la vila que s'arrehè. En 1385, Nai que compta 180 larèrs. Murralhas que son bastidas sus las instruccions de Gaston Febus, que son acabadas a la fin deu sègle XIV. Dab ua construccion qui ei caracteristica de l'arquitectura locau dab arrebòts, aquestas murralhas que pujan dinc a 6,20 mètres de hautor, per mei d'un mètre d'espessor. Las quate pòrtas, barradas cada nueit, qu'an uei lo dia desapareishut. Desgatjat uei lo dia sus un trentenat de mètres, çò qui demora d'ua murralha que's pòt enqüèra véder darrèr la glèisa de Sent-Vincenç. Ua grana part de la murralha qu'ei conservada presa dens las murralhas de las maisons actuaus. Que podem totun admirar enqüèra de nombrós vestigis defensius com los agachius, lucas en tir crotzat o l'andami. Los varats qu'estón comblats, sol lo de l'èst qu'estó transformat en canau. La glèisa qu'ei arrebastida en 1503. En 1520 que's dòta deu campanèr que podem enqüèra véder. Deu tipe lengadocian, la soa arquitectura tot en longor qu'esplandeish ua grana vòuta de teulas ritmadas d'arcs esbrigalhats, dab un suberbèth portau flambejant deu costat sud. Qu'acèssa un cabinet d'òrgue de 1673 e un camin de crotz, òbra deu pintre bearnés Joan-Baptista Butay (1759-1863). Lo 28 de mai 1543, la vila compausada de maisons de hust qu'estó un còp de mei destrusida per un huec devut au hodre : 600 maisons que son destrusidas. La glèisa que deu estar en grana part arrebastida. La vila que s'arrehè e dòta lo campanèr d'ua agulha de 27 m de haut qui serà destrusida dens las annadas 1793, 1794. Nai, poblada de nombrós obrèrs, mestieraus deu textile e borgués comerçants que devien au sègle XVI ua tèrra d'eleccion deu calvinisme. Qu'ei a la debuta d'aqueste sègle qu'un marcadèr drapèr ric, Pedro Sacaze, e basteish la maison designada uei lo dia com " Maison Carrada ". Aquesta demora " a la florentina " qu'ei hòrt originau dens la nosta region : cort interiora, lòtjas a l'antica, cheminèia estucada, esculturas renaishença… Lo sègle XIX qu'estó marcat per l'aviada de l'activitat textila, dab entre autas la fabricacion deu bonet en 1830. Mes lo tribalh deu hust e deu metau qu'èra tanben hèra plan representats.


La plaça centrau de las bastidas qu'ei destinada tà arcuélher un marcat. Testimòni viu de las creacions medievaus, lo de Nai qu'ei uei lo dia l'un deus màgers deu departament.



Las sobras de la murralha de Nai que son un testimòni de las fortificacions bastidas per Gaston Febus.

Contract de pareatge de Nai : Arrevirada francesa