Navarrencs

ABANS LA BASTIDA
Marcas d'abitat sus aqueth site que datan deus purmèrs sègles de la nosta èra. En 1060, Navarrencs qu'ei ua vila ubèrta. Navarrencs qu'ei mentavuda dens un cartulari deu sègle XI dab lo nom de SPONDA-NAVARRENSIS (" au cant de Navarra "). En 1180 lo vescomte de Bearn Gaston VI que prescriu dens ua carta de bastir un pont suu Gave d'Auloron. Un sègle après, en 1289, Gaston VII que hè bastir un pont de pèira dab un sòu de hust qui compòrta tres arcas. Suu camin de pelegrinatge tà Sent Jacme de Compostèla, aqueste pont que permet de traversar mei ad aise lo Gave, e un " Hospitaü " dab la soa capèra Sent Antòni qu'ei edificat tà arcuélher los pelegrins abans que passen los pòrts deus Pirenèus per Navarra. Un purmèr casteràs vescomtau, la " Casterasse ", qu'ei quilhat en 1185 per Gaston VII Moncada suu cant deu Gave e de l'arriu deu " Larroder " tà deféner lo pont. Ua murralha d'embarra qu'ei edificada, comparabla a la de Morlana, que permet d'arcuélher la populacion en cas d'agression exteriora. Ne'n demora que quauquas pèiras de fondament e ua murralha includida dens la fortificacion actuau de la ciutat.

LA CREACION
Lo vilatge qu'ei ua posada màger suu camin de Sent Jacme de Compostèla per la via deu Puei. A las pòrtas de Sola e de Baisha Navarra, lo site qu'ei tanben ua crotzada de camins qui mian taus còths deu Sompòrt a l'èst o de Roncesvaus a l'oèst. Au juntèr deu Gave d'Auloron e de l'arriu deu " Larroder ", que permet de franquir per guas pro segurs un gave alavetz torrentuós e capriciós. En 1316, lo borg medievau qu'arrecep l'estatut de bastida de la vescomtessa Margalida Matilda de Bearn, vila de Gaston VII. Qu'autreja ua carta qui balha los avantatges deu fòr de Morlans dab privilègis e libertats qui i son restacats, ua exempcion de 15 ans de servici militar e la creacion d'un marcat lo dimèrç a setmana passada.

LA BASTIDA
Ua murralha d'embarra qu'ei alavetz constituida per un varat e un espatlament passat per ua palissada, mei tard ahortida per ua murralha. Qu'ei dens lo centre de la ciutat que l'organizacion e demora uei lo dia fidèla ad aqueste plan de la bastida : plaça centrau, carrèras perpendicularas ritmadas per ostau de 6 a 7 mètres de travèrs, casaus darrèrs l'abitacion, e a l'endarrèr los aplecs. Carreròts que desseparan los ostaus.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU : La ciutat, casteràs militar (sègles XVI e XIX)

Construccion de la ciutat bastionada
La " Casterasse " qu'ei destrusida per l'armada deus castelhans miada per Guilhèm d'Irange en 1523. Chepicós d'assèder lo son poder sus Navarra, Enric II de Labrit, rei de Navarra e vescomte de Bearn, que vòu alavetz ahortir la valor militara de la ciutat tà's gandir au nòrd deus francés e au sud deus castelhans. Tà aquò har, que hè bastir las murralhas actuaus per un arquitècte italian, Fabricio Siciliano, sus un modèle navèth vadut en Italia e ultramodèrne per l'epòca ; l'arquitectura de defensa medievau dab los contorns arredonits qu'ei en efèit vaduda vulnerabla aus tirs tenduts deus canons qui son alavetz mei competitius. La construccion de las murralhas qu'obliga atau a desruir daubuns barris poblats. Començada en 1538 dab lo finançament deus Estats de Bearn qui acordèn 10.000 escuts, l'edificacion realizada per l'entreprenedor Francés Girard de Baiona que dura ua detzenat d'annadas, çò qui ei brac per l'epòca. En 1536 Tristan de Moneh qu'ei nomat purmèr governador militar, las murralhas qu'atenhen lo nivèu deu cordon. La ciutadèla que vad alavetz lo còs deu sistèma de defensa de la principautat de Bearn e de çò qui demora alavetz deu reiaume de Navarra au nòrd deus Pirenèus. Las disposicions adoptadas que hèn de la ciutat - un sègle abans Vauban - la purmèra ciutat bastionada de França. N'estó pas jamei des·hèita. Lo dispositiu de defensa que compren tanben ua organizacion qui permet de lhevar tropas en un temps recòrd, per la division deu país en " parsans " militars. En 1549 lo navèth governador Bernat d'Abère qu'engatja un mèstre maçon Arnaud de Mirassor tà edificar lo parapet de 7 pès e miei d'espessor, sia 2,33 m haut o baish. Pendent las guèrras de religion, lo baron Bernat d'Arros (lòctenent generau de la reina Joana de Labrit) que sostien un sièti de 4 mes en 1559, abans d'estar secorrut peu capdau protestant Montgomery qui acaça las tropas catolicas deu rei de França Carles IX. Que cau notar tanben lo passatge d'un governador deu nom de Paul de Batz de Castelmore, dit d'Artanhan de 1667 dinc a 1703. Qu'ei lo hrair de d'Artanhan (Carles Batz de Castelmore) eròi deu roman d'Alexandre Dumas. Un certan Isaàc de Pourtau qu'ei tanben lo controlaire de l'armament ; qu'ei a l'origina deu personatge " Porthos " deu roman " Los tres Mosquetaris " d'Alexandre Dumas. Au sègle XVII, pendent lo blocus anglés de cap taus país nordics, Colbèrt que hasó espleitar los bòscs d'avets de las montanhas d'Aspa e Varetons. Los troncs qui serven tà har los navius que son transportats per via fluviau suu gave. Navarrencs qu'ei alavetz un pòrt fluviau de la mastadura, on passan dinc a 300 radèus per an.

Descripcion de la ciutat bastionada
Los elements màgers de la navèra ciutat bastionada que son :
- Las murralhas classadas de 1657 m d'entorn ; los bastions, mieja lua, e las portas fortificadas que remplaçan las hautas tors e las fòrmas arredonidas tradicionaus dens l'arquitèctura de defensa medievau.
- Duas postèrlas (passatges secrets sosterrans) que permeten de sortir a l'esconut en cas d'agression.
- Duas granas pòrtas dab pont lhevadís que permeten d'entrar e de sortir de la ciutat bastionada en temps normau. La pòrta Est qu'ei aperada pòrta de França o pòrta Sent German e la pòrta Sud-Oèst qu'ei aperada pòrta d'Espanha o pòrta Sent Antòni. Aquesta que balha accès au pont suu gave d'Auloron, que s'escon darrèr un aurilhon qui l'empara deus tirs dirèctes.
- Lo magazin d'explosius bastit mei tard en 1580 que testimonia de l'arquitectura militara de pèira de talha.
- La hont militara qui permet d'alimentar en aiga la garnison qu'ei un element deus màgers deu sistèma de defensa, pr'amor l'aiga en surgir en dehens de la ciutat ne pòt pas estar estarida, desviada o emposoada deu dehòra.
- L'arsenau bastit de cap a 1680 sus l'emplaçament de l'ancian ostau deus reis de Navarra, que remplaça l'actuau Glèisa Sent German tà arrecaptar las municions e las resèrvas estrategicas de viòca. Que pòt contiéner 30.000 bolets o granadas ; devaths los arcèus que s'i pòt hicar 60 afuts de canons o de mortèrs e 150.000 balas o " saumons ".
- Las casèrnas. Que sembla que la casèrna Sent German estó bastida quauquas annadas après las fortificacions, sia de cap a 1550. Que pòt alavetz contiéner 66 òmis. Construsidas en mantuas estapas, las casèrnas Sent Antòni, a l'entorn de la plaça deu medish nom, que son previstas tà lotjar 344 òmis de tropa, çò qui non sufeish pas en periòdes de trobles on podem denombrar au mensh 700 a 800 òmis lotjats en çò deu poblant : a l'entorn de 2000 sordats que son presents pendent la mobilizacion de 1870.
- L'ostau deu governador e l'ostau deu lòctenent deu rei que son construccions de las remarcablas. D'autes bastiments que son tanben a senhalar, com l'espitau militar, la preson, lo convent deus capuchins, l'ostau Lamarre, l'ostau Darralde, etc…
- Los eslissadís. Los entorns de la vila que son beròi cambiats per l'arquitectura militara. Los eslissadís e l'envarat de tèrra (sonque de la part deu gave) que hèn partida deu dispositiu de defensa deu casteràs en obligar l'agressor de's posicionar sus las caras. L'agressor que vad atau vulnerable a la puishença de huec de la plaça hòrta.

Autes edificis
La glèisa Sent German (classada), qu'ei bastida a comptar de 1551. Que remplaça l'anciana glèisa deu medish nom rasada tà arrebastir las murralhas. Qu'ei un temple protestant a la fin de la soa edificacion en 1562. En 1620, qu'ei tornada au culte catolic per Loís XIII qui i vien tà celebrar peu purmèr còp ua missa après miei sègle de calvinisme. Qu'ei d'estile gotic tardiu e compòrta decoracions en mascas de pèira ; l'un que pòrta lo capèu de pelegrin. Tablèus qu'estón auherits per Napoleon III tà arremerciar deus suenhs prodigats a l'emperadora Eugenia de Montijo peu mètge Darralde purmèr cònsol de Navarrencs. Lo campanèr-mur iniciau n'ei pas hèra haut, çò qui's compren dens ua plaça militara qui non deu pas auherir nada cibla. Lo campanèr actuau n'ei bastit sonque en 1728 per ordi de Monsénher de Révol, avesque d'Auloron. En 1792 la glèisa qu'ei pilhada per Monestier, prèste desfrocat enviat per la Convencion. En 1989 qu'arretròba la soa identitat vertadèra dab la restauracion de la pòrta laterau deus cagòts desapitada en 1873. Lo pont qu'estó arrebastit en 1583, adobat aus sègles XVIII e XIX ; la via qu'ei portada a 5,5 m de travèrs en 1988.

EVOLUCION ULTERIORA
Au sègle XIX, la ciutat que's pèrd la foncion militara e qu'ei desarmada en 1873. Los bastiments militars que son hicats en venta e en 1881 la comuna que devien proprietària de las murralhas. En 1885 la municipalitat que decideish de desapitar la pòrta Sent German e de traucar las murralhas de la part deu gave tà perméter que passen los vehicules de mei en mei nombrós. Lo blason de la vila qu'ei d'azur dab flors de liri somat d'un lambèu de tres penents de gauta en cap. Ua maqueta de la ciutat qu'ei auherida a la vila per un mecènas : Robèrt Sarralh. Qu'ei expausada a l'Arsenal e permet de situar los bastiments militars e los punts notables deu dispositiu de defensa.


Navarrencs que deu la soa origina a la possibilitat de traversar lo Gave de cap tà Navarra. Lo pont iniciau qu'ei bastit en 1289.


Testimòni lo mei ancian de las originas de Navarrencs, lo pont suu Gave dab las murralhas en arrèrplan.


Navarrencs qu'ei percintada de murralhas au sègle XVI, que vad atau la purmèra cituat bastionada de França.

D'autas informacions a perpaus de Navarrencs

La Carta de fondacion de Navarrencs (version francesa - version originau)

Conferéncia de Benoît Cursente (lo 16 de març de 2007, Navarrencs), organizada peu Aròu Istoric de l'Arribèra : "La Bastide de Navarrenx, étude comparative avec les bastides du Sud-Ouest"