Montaut

ABANS LA BASTIDA
La capèra de Sent-Alaric de Lassun que data d'abans lo sègle XI e qu'ei coneguda per ua guarison miraculosa. Guarit en 1010 au moment d'un pelegrinatge, lo comte Sanche de Gasconha que hè don de terrenhs tà edificar ua abadia a Generes en 1022 (actuau Sent-Pè-de-Bigòrra). Los terrenhs suberhauçats per rapòrt au Gave que comptan dus bordalats, Lassun au nòrd-oèst, e Morla au sud-èst.

LA CREACION
En fàcia de Bigòrra qui miaça las soas tèrras, la vescomtessa Margalida de Bearn qu'apita Montaut en 1308, en passar un contracte de pareatge dab Arnaud Guilhèm, prèste de Sent-Pè de Geyres (actuau Sent-Pè-de-Bigòrra). L'endret causit que's tròba au ras deu gave, mes a l'acès de las creishudas (Montaut que significa Mons Altus, lòc haut).

LA BASTIDA
Lo contracte dit de pareatge que preved lo partatge per mieitat entre los dus signataris deus cens, fius e autas desmas devuts peus poblants. Tà favorizar lo poblament, los navèths poblants que sont totun dispensats de taxas mei pendent sheis ans e que's tròban libres d'apartiéner o non a un senhor. La carta que mentav ua hèra annuau e un marcat setmanèr. De la bastida d'origina, ne demora pas uei sonque lo traçat. Duas granas vias parallèlas (carrèra de Lassun e carrèra de Torta) copadas a angle dret per carreròts, que formavan l'infrastructura iniciau qui estó conservada.

EVOLUCION MEDIEVAU
En 1385, 35 larèrs que son recensats.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU
Un molin qu'ei bastit au sègle XVI. Que i a dejà ad aquera epòca un batan. Que parlan tanben d'un aute molin, sus la Moscla, qui seré estat destrusit au moment d'ua creishuda en 1560. Ua capèra dedicada a Sent-Joan-Baptista qu'existeish sus un promontòri arrocassós. Ne'n demora pas uei sonque quauques blòcs esbarrisclats. En 1540 un navèra glèisa qu'ei apitada sus la plaça centrau per Joan deu Puts, curat amonedat. En 1559, la capèra Sent-Alaric de Lassun qu'ei destrusida per Montgomery au moment de las guèrras de religion. Aquestas ne tòcan pas a la glèisa bastida sus la plaça pr'amor qu'ei alavetz cambiada en un temple protestant. Aquesta glèisa situada au centre de la plaça qu'a ua localizacion inabituau per ua bastida. Qu'ei ua jòia gotica. Las claus que son istoriadas dens lo còs. Qu'estó restaurada en 1971 e 2003 (decòrs de hust escultat, veiriaus e frescas). Un ensemble de honts, lavaders e beveders qu'ei edificat a la fin deu sègle XVII. La maison mei anciana deu vilatge, maison Zacharia, que data deu sègle XVII. La màger part de las maisons que son deus sègles XVIII e XIX. La fabricacion deus comptèrs qu'ei atestada en 1689. L'aiga que serveish tà har anar un martinet (harga), seguerias e molins de gran. L'un d'eths qu'ei modificat au sègle XVIII peus casterans de Bètharram tà fabricar papèr, activitat presenta au delà de 1960. A la fin deu sègle XVIII, Montaut que demanda que sia quilhada ua hont : l'edifici qu'ei apitat en 1790. Puish los montaltés que vòlen un lavader, qui profieite de las aigas de la hont. Aquesta requèsta qu'ei acontentada abans la fin deu sègle. Ad aquera epòca Montaut que compta ueit molins ; nombrós tisnèrs que i tribalhan alavetz lo lin e la lan. Lo 20 d'agost 1867 qu'arriba lo purmèr trin a la gara de Montaut. Aqueth navèth mejan de locomocion que permet de transportar carbon, lenha, vielhs perrecs, cartons e papèrs, mes tanben dèishas d'esparteria (fabricacion d'objèctes de fibra vegetau). Que i fabrican tanben comptèrs e botons de boish o de corozo. Aquesta activitat qu'expòrta de cap tà Espanha, Soïssa, los Estats-Units, Alemanha e Brasil, o quauques país musulmans. La caucea que hè partida de las activitats presentas a Montaut desempuish longtemps ; la produccion que puja au sègle XIX, pr'amor deus progrès tecnics e de la demanda qui aumenta. Au sègle XIX, la comuna de Montaut que decideish d'aumentar lo nombre de punts d'aiga bevedera, beveders e lavaders. Qu'ei atau que cinc honts, dont ua monumentau, que son bastidas ; ad aquò que s'ajustan tres navèths beveders taus besonhs de l'activitat agricòla.


Com a L'Estela, la plaça carrada de Montaut que's lòtja entre duas carrèras qui s'esparteishen en hus. La glèisa qu'ei bastida au miei de la plaça en 1540.