L'Estela

ABANS LA BASTIDA
Borgs qu'existeishen desempuish bèra pausa sus aquesras tèrras au ras deu Gave.

LA CREACION
Gaston II de Foís, dit lo Pros, qu'apita en 1335 la bastida de L'Estela, au bèth ras de la termièra de Bigòrra. Situada suu camin vescomtau, qu'ei un lòc de passatge hèra frequentat entre las vaths bearnesas (Aussau, Aspa) e Bigòrra qui permeten atau las transhumàncias.

LA BASTIDA
Dens la carta, lo fondator qu'autreja " un pont de hust o de pèiras suu Gave, un marcat quinzenèr lo divés " e la possibilitat de bastir las maisons de pèiras, e la soa administracion per quate jurats. De hautas caras que percintan la vila e asseguran la soa defensa ; qu'èra previst que lo vilatge estosse fortificat e hornit de pòrtas mes arren n'estó hèit. Que podem enqüèra véder las caras a l'èst deu vilatge. La plaça Sent-Joan qu'ei ua grana plaça carrada, entre duas vias parallèlas qui s'arrejunhen en hus aus dus estrems deu vilatge. Las vias segondàrias que son ortogonaus ad aqueste axe màger. De la bastida originau, ne demora pas sonque uei lo traçat. Duas granas vias parallèlas (carrèras Gaston de Foís e Enric IV) copadas a angle dret per " carreròts ", que fòrman l'infrastructura iniciau qui ei conservada. En delà de l'artèra oèst que's tròba ua carrèra parallèla qui marca l'emplaçament deus varats ancians qui n'existeishen pas mei : qu'ei la carrèra deu Maréchal Leclerc.

EVOLUCION MEDIEVAU
Lo recensament de 1385 que denombra 32 larèrs. Pendent lo sègle XV, un capèra de Nosta-Dauna qu'ei edificada dens lo quartièr de Bètharram ; lo sanctuari qu'ei mentavut peu purmèr còp en 1493. Ua tradicion o ua legenda qu'indica la construccion aquesta que s'ei hèita après la descobèrta per aulhèrs d'ua hlama lusenta dens la quau ua estatua de la Verge non brutlava pas. L'estatua qu'estó en purmèr miada dens la glèisa de la parròpia mes miraculosament que tornè partir on èra estada trobada. Hèra de miracles que valen a Bètharram lo qualificatiu de Tèrra Senta au sègle XV.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU
En 1570, los protestants que proscriven lo catolicisme en Bearn. La glèisa e lo monastèri que son destrusits au moment de las guèrras de religion per Montgommery. Lo sanctuari qu'ei arrebastit per autorisacion de Maria de Medicis en 1614. En 1621, lo prèste Ubèrt Carpentèr que decideish de bastir suus candaus de la sèrra un calvari monumentau. Que hè erigir quate estacions. La capèra qu'ei acabada en 1652 e consacrada en 1661 (arquitècte Bertomieu de Sent-Martin, aussalés vadut a Loubier) ; 5000 catolics que participan a la purmèra missa. Lo pelegrinatge qu'ei ad aqueth moment l'un deus mei frequentats deu reiaume dinc a la Revolucion. Que sembla que mei de 15000 pelegrins per an e viengón a Bètharram au sègle XVII segon las ditas de Sent-Vincenç-de-Pau. Au sègle XVIII estacions navèras que son hornidas tà perpausar un camin de crotz complet. Destrusit a la Revolucion, lo calvari e las soas estacions que son arrebastits, mei que mei per l'escultor Jausep-Alexandre Renoir. Uei lo calvari qu'arcuelh a l'entorn de 50000 visitors per an. En 1678 ua creishuda sobta deu Gave qu'empòrta la glèisa parropiau, bastida alavetz en susplom de l'arriu. Los domaus que tòcan tanben lo cemitèri tòcatocant dab la plaça e lo pont. Los de l'Estela que tornan bastir la glèisa en aost de 1679, mes aqueste còp sus un terrenh tòcatocant la plaça ; qu'ei acabada en 1687. Un costèr qu'ei tanben bastit entà servir d'escòla. Lo pont de hust qu'èra dejà estat destrusit dus còps pr'amor de las creishudas deu Gave. En 1678, que decideishen de har bastir un pont de pèiras a capvath deu purmèr site ; qu'estó acabat en 1687. Lo seminari de Bètharram qu'ei fondat en 1808.


Lo pont de hust de L'Estela qu'ei emportat au moment d'ua creishuda au sègle XVII. Un pont de pèiras qu'ei alavetz bastit tà facilitar l'entrada au sanctuari.


Au ras deu Gave, la glèisa iniciau de L'Estela qu'ei emportada au moment d'ua creishuda au sègle XVII. Que tornan bastir l'edifici a l'estrem de la plaça.

Carta de L'Estela : Arrevirada francesa