Labastida Vilafranca

ABANS LA BASTIDA
L'emplaçament au ras d'un gua qu'ei poblat desempuish longtemps (traças protoïstoricas). Un vilatge (Bieleca) que preexistiva abans qu'estosse fondada la bastida. Un camin de Sent Jacme que travèrsa lo site, un priorat e un espitau relhevant deus benedictins que son bastits au sègle XII. Uei lo dia, que demora la capèra, mes que l'an transformada en bastiment privat a usatge agricòla.

LA CREACION
En 1292, la vescomtessa Margalida de Bearn que fonda la bastida au nòrd-oèst deu son territòri, au ras de la termièra de Guiana alavetz anglesa.

LA BASTIDA
Ne sembla pas que la plaça estosse ondrada de cobèrts. Dens l'actuau sala de las hèstas, qu'arretrobam los vestigis d'ua preson, qui deu datar au mensh deu sègle XV o XVI. La carta que preved un marcat cada dimèrc a setmana passada. Que sembla que la glèisa e sia tostemps demorada au medish endret. Qu'estó adobada mes au dehens que s'i pòt enqüèra trobar tombas sancèras.

EVOLUTION MEDIEVAU
Gaston Febus que hè fortificar la bastida en 1350 dab ua palissada e varats e que l'intègra dens lo dispositiu deus casteràs qui defen las termièras de Bearn. La tor màger carrada qu'ei tot çò qui sobra de las fortificacions de 1350. Lo purmèr nivèu qu'èra pleat de tèrra e serviva bissè tà conservar la viòca. Los solèrs de haut qu'èran abitats. La ciutat qu'ei destrusida en 1523 per las tropas de Carles Quint.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU
Au sègle XVII, Labastida-Vilafranca que depend deu diocèsi de Dacs ; catolics e protestants que's partatjan la glèisa. Que compòrta ua absida semicirculara e un campanar-tor carrat. Per contra dus cemitèris plan desseparats qu'existeishen alavetz, lo deus protestants qui a uei desapareishut. L'ostau de Joana de Labrit que data deu sègle XVII. Qu'ei tanben coneguda dab lo nom d'Ostau Magendia. Que compòrta frinèstas de mainèus. Au sègle XVII, un marcat deu bestiar que's tien au pè de la tor deu castèth, que hè conéisher ua grana prosperitat a Labastida-Vilefranca abans de desaparéisher a la fin deu sègle XIX. Mantuns artisans que deishèn alavetz de tribalhar e que quitèn lo vilatge. La populacion que passa en un sègle de 1200 a 332 poblants. A l'entorn d'un castèth deu sègle XVIII, Dauna Comba que hè realizar enter 1912 e 1925 lo parc per Jules Vacherot, eretèr de la cultura e deu saber-har deus grans casalèrs-paisagistas qui remodelèn París a la fin deu sègle XIX. Lo parc de 17 ectaras, que's pòt visitar (citat aus Monuments Istorics), que compòrta ua vegetacion luxurianta, clòts, un lac privat, un claustre romanic espanhòu arrebastit pèira a pèira e ua capèra.


La vocacion agricòla purmèra deus ostaus de las bastidas que s'ei longtemps conservada aus borguets ruraus. Ua anciana entrada de bòrda au borg a Labastida Vilafranca.


Las pèiras claus que testimonian de las fasas de reconstruccion deus ostaus (ací 1748). Mes l'emplaçament de la construccion purmèra qu'ei sovent preservat.