Labastida Clarença

ABANS LA BASTIDA
A la debuta deu sègle XIII, Navarra qu'ei acaçada de las còstas de Guipúzcoa. Com s'a perdut l'accès a la mar, que s'i hè tà reconquistar aquera obertura suu monde exterior per Ador. La ligason de Navarra dab Ador e Baiona que's hasèva per l'aiga. Adonc, deus tres afluents d'Ador (Niva, Gaujosa - o Aran - e Bidosa) qu'ei Gaujosa qui, en territòri francés, e s'aprèssa lo mei deu fluvi. Qu'ei en aqueras condicions que Clamenç de Launay, governador de Navarra, envia en 1283 Joan de Bruay, casteran de Sent Joan Pè de Pòrt, tà reconéisher lo punt extrème de Gaujosa tà i edificar ua Maison hòrta e tà consolidar la ligason enter Navarra e los barcadèrs baionés. Aquera maison qu'ei bastida en 1284 a 1 km haut o baish de la bastida actuau. Ne sabem pas on se situiva exactament, mes, pro lèu, que's pensèn que n'èra pas ua empara pro hòrta.

LA CREACION
Loís 1er de Navarra que decideish en 1312 de fondar " Bastida de Clarenza " suu territòri de la parròpia d'Ayherre, tà assegurar la securitat deu pòrt fluviau e ahortir la termièra deu nòrd. Rei de Navarra desempuish 1305, que vad rei de França dus ans mei tard dab lo nom de Loís X le Hutin.

LA BASTIDA
Loís, hilh ainat deu rei de França, per la gràcia de Diu rei de Navarra, comte palatin de Champanha e de Bria ; que hèm saber a tots los presents e a viéner que puishque devem demorar estacat aus pas deu noste pair susdit, que concedim e balham a la nosta navèra bastida Clarença qui deu estar bastida au noste reiaume de Navarra las libertats, franquesas e costumas (o qui's semblan a eras) que lo noste senhor e pair a balhat - mentre que tienèva lo comtat de Bigòrra a la navèra bastida de Rabastens. Aqueras libertats, costumas e franquesas qui concedim que son las qui segueishen :
1 - Qu'ei entenut que non sia establit dens la vila per nos o los nostes successors ni talha, ni dret de cobada ni questa e que n'i percebiam nada ajuda auta que la que los poblants de la dita vila e'ns volerén acordar graciosament, sonque quan s'i tracte d'ua mesura generau per totas las nostas vilas.
4 - Que ni nos, ni lo noste balh n'arrestem nat poblant d'aquera vila e ne'us haciam pas nada violéncia e que non sasiam pas los lors bens si juran de demorar sosmetuts au dret e balhan un garant.
16 - Que totas las vitalhas comestiblas importadas dens la dita vila tà i estar venudas ne sian pas deishadas aus revenedors abans d'estar portadas sus plaça…
32 - Si quauqu'un e vòu viéner installà's dens la dita vila e i aver un ostau, que sia libre com los autes poblants e qu'ac posca har si'ns pòrta pas nat prejudici. Arron, installat en un ostau o sus ua aira de la dita vila longa de 60 rasis (a l'entorn de 25 mètres) e larga de 20 rasas (a l'entorn de 8 mètres) qu'averà de'ns pagar tà Marteror tres dinèrs tolosans.
34 - Que lo marcat aja lòc lo diluns matin de cada setmana.
44 - Que las hèras e's tengan dens la dita vila a dia adiat, a saber tà Sent Miquèu de Mai (8) e tà Sent Martin de l'ivèrn cada annada…
Nos, tienent per bonas totas las causas suberditas…, que las volem, tienem e confirmam a perpetuïtat… lo noste dret demorant valeder dens las autas vilas e quau que sia lo dret autrei demorant valeder en tota vila. Tà qu'açò e sia fèrme e estable, que hèm apausar lo noste sagèth sus las letras aquestas.

Signat a Vincennes, au mes de julhet de l'annada deu Senhor 1312.

La carta de fondacion que hè de La Bastida Clarença ua vila reiau. Que fixa los drets, libertats e devers deus sons poblants. Aquera carta que prevedèva un marcat quinzenèr en alternança dab Garris e duas hèras annaus de 15 dias, l'ua en mai tà Sent Miquèu e l'auta en noveme tà Sent Martin (marcat quinzenèr : contradictòri dab lo tèxte de la carta raportat ací dessús). La carrèra principau, carrèra Nosta-Dauna, que part de l'arriu, segueish la linha de cresta, que s'alarga a miei penent tà s'obrir sus la plaça - on crotza la carrèra Jèsus - e puja dinc a la glèisa. Còr deu dispositiu, la plaça deus Arcèus qu'ei bordada de cobèrts e de maisons bascas dab colombatge dab colanas. Las " plazas " (emplaçaments tà bastir) qu'an un travèrs de 6 mètres haut o baish en façada.
Tà çò qui pertòca lo marcat : A l'epòca de la bastida, qu'i devèva aver palissadas de hust qui estón remplaçadas per murralhas de pèira ; que'n podem enqüèra véder quauques uns qui adara an un ròtle de murralha d'empara. En 1313 qu'ei edificat sus Gaujosa un molin, Lo Molin de la Vila, e en 1375, un molin pelhaire, lo molin de Foulon. La Glèisa de Nosta-Dauna de l'Assompcion qu'ei consacrada en 1315 per Arnaud de Puyana, avesque de Pampalona : sol monument de pèira a l'origina, lo pòrge qu'ei d'epòca. Particularitats : los sons claustres pavats de dalas funeràrias.

EVOLUTION MEDIEVAU
Au sègle XIV, la bastida que compta ua centenat de personas, la màger part vienent de las regions vesias : 30% de Bascos, 70% de Gascons e de " Francos ", e pelegrins francés de Compostèla qui s'i son establits. Dens la populacion que i a hèra de mestieraus.

EVOLUTION POST-MEDIEVAU
La ciutat que depereish, lo son comèrci que declina e los poblants que la dèishan. Los notables non pòden pas que demander l'ajuda deu rei. A la debuta deu sègle XVII, ua màger colonia israelita de judius sefaradas qu'arriban de Portugau ençà e que s'implanta a La Bastida Clarença. Que van jogar un ròtle important dens lo comèrci e la finança. Lo vilatge que compta dinc a 70-80 familhas judivas. Au sègle XVIII lo nombre de las familhas judivas que cad a 15. En 1785 ne'n demora pas sonque 6, puish la comunautat que desapareish completament. Lo cemitèri israelita qu'ei lo testimòni de la preséncia d'aquera comunautat. En 1898, Jules Auzi, artisan mecanician, quinventa duas turbinas qui installa dens lo vielh molin qui vien d'aquerir. Aqueras duas turbinas qui a hèit brevetar en 1905 que permeten a la ciutat d'aver aiga correnta e electricitat. Dus tipes d'arquitectura que caracterizan las maisons actuaus :

- la maison dab pinhon (teit dab dus penents) dab ua façada de colana de color roja o verda, emparei, frinèstas de mainèus e lintèus gravats,
- la maison navarresa, rectangulara, deu teit de quate penents e hornida d'ua entrada principau cintrada. En arretrobar lo son passat de vilatge d'artisans, La Bastida Clarença que favoriza l'installacion d'artisans d'art. Qu'ei sòcia de l'associacion " Los vilatges mei beròis de França ".

Site de l'ofici de torisme : http://www.labastideclairence.com

Manifestacions 2006 :
- Corruda pedèstra au mes de mai
- hèstas locaus dab lo son " encierro " (largat de vacas per la carrèras), fin de julhet
- Marcat tòpier deu País Basco, a la mieitat de seteme



L'alea cobèrta qui entorneja la glèisa de La Bastida Clarença que consèrva tombas. L'emplaçament de la glèisa qu'ei lo medish desempuish qui estó quilhada en 1315.


La Bastida Clarença qu'ei bastida sus ua cresta qui devara dinc a l'arriu, de cap tau pòrt previst sus Gaujosa.