Garlin

ABANS LA BASTIDA
Tumuli que revelan ua preséncia umana a l'atge deu bronze. Un vilatge de " Gasli " qu'ei mentavut dens lo cartulari de Lescar en 984. Situada dens lo Vic Vielh, Garlin qu'a de tot temps aucupat ua plaça estrategica. Dejà a l'Atge miejancèr que s'i crotzan ua anciana via de transumància qui entreliga Sent Pè de Marsan tà Sent Pè de Geyres (actuau Sent Pè de Bigòrra) - lo camin de Sent Pè -, e l'anciana via romana qui entreliga Lescar tà Aira.

LA CREACION
En 1302, la vescomtessa de Bearn, Margalida que crea ua bastida tà ahortir la termièra : mes com se tròba au ras de las tèrras anglesas los enquestaires designats per Edoard II d'Anglatèrra que protèstan en díser que la bastida " ei estada construsida sus la tèrra deu ducat d'Aquitània ", alavetz devath la loa obediéncia, que's saberà mei tard que n'ei pas vertat.

LA BASTIDA
La bastida qu'ei percintada per ua palissada, un varat e ua cara. Pòrtas que son bastidas : la purmèra au ras de la glèisa actuau, au sud de la carrèra principau dita " carrèra aforada ", qui obreish suu marcat deu bestiar exterior, lo marcadiu. La segonda pòrta qu'ei situada au cap de la carrèra Victor Lefranc, la tresau au nòrd-èst au gessit de la carrèra aforada qui obreish sus la carrèra d'Aira. La carrèra principau actuau orientada deu sud-oèst tau nòrd-oèst, que borda à l'oèst la plaça on demorava la hala. Aquesta, on se trobava la maison comuna, qu'ei destrusida au cors deu sègle XIX.

EVOLUCION MEDIEVAU
En 1385, Garlin que compta dejà 30 larèrs - dont un guardian de las pòrtas (" Pé porter ", Pèir lo portèr) - sia a l'entorn de 150 a 180 poblants, chifra qui balanceja après : 23 larèrs de cap a 1480, 45 larèrs en 1549, e 166 " maisons devath lo fiu deu Rei en 1662 ". Que sembla qu'un espitau, lhèu en ligam dab lo pelegrinatge jacaire, e sia bastit probable a la debuta deu sègle XV dab ua capèra dedicada a Senta-Magdalena. Au sègle XV, la vila que s'espandeish a l'èst, çò qui necessita de cavar varats mei e d'installar de navèras palissadas. Un temple protestant bastit au delà d'aquesta zòna qu'ei uei lo dia destrusit. Lo convent deus Capuchins qu'ei atestat a Garlin en 1696, que desapareish a la Revolucion.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU
Au sègle XVI la ciutat qu'ei un centre protestant actiu. La capèra Senta-Magdalena qu'ei destrusida a la fin de las annadas 1560 pendent la campanha de Montgomery. La glèisa de Sent-Joan situada dens l'embarra de la bastida era tanben qu'ei destrusida. Qu'ei restaurada au sègle XVII, e que demorarà dinc a la fin deu sègle XIX. Uei lo dia ne demora pas que quauques marcas de la soa absida romana, qui's pòden enqüèra véder au cemitèri. Lo centre de la plaça principau qu'ai aucupat per ua hala dont lo solèr e serv de maison comuna. Aquesta construccion qu'ei destrusida au sègle XIX. Lo vestigi d'un deus sons pielars qu'ei conservat dens los jardins de cap a l'ostau de vila. Las maisons qui bordalan aquesta plaça qu'avèn cobèrts uei lo dia desapareishuts, manca duas, la maison Bayeux e la maison Poublan. Aquestes cobèrts o envans que pòrtan tanben lo nom de " garlandas ". Lo marcat que's debana los dimèrcs cada quinze dias sus aquesta plaça. Lo vin qu'ei l'ua de las mercaderias venudas. Au sègle XVI, duas heras que son atestadas, l'ua lo 8 de mai tà Sent-Miquèu e l'auta lo 8 de seteme tà la hèsta Nosta-Dauna. Quand Loís XIV e publica l'edicte d'enregistrament de las armas de las familhas, de las comunautats e de las vilas, qu'a sustot en vista ua fructuosa operacion fiscau. En Bearn, hèra de monde e quitament de còs que mancan de har la declaracion prescrivuda, en créder virà's atau de pagar drets pro pesucs. Atau d'Hozier, cargat de l'enregistrament de las armerias, que recev l'òrdi d'impausar d'ofici armas taus delinquents ; qu'ei çò qui advien especiaument per la Comunautat de Garlin. Totas las vilas qui's tròban en aqueste cas que son fin finala obligadas d'aquitar las despensas d'enregistrament, qui van dinc a 50 liuras per las comunautats e que's veden impausar armas lo 9 de deceme 1701. Qu'ei atau que Garlin e pòrta " d'or fretté de simple à la fasce de vair ". L'ancian covent deus capuchins (fin deu sègle XVII debuta deu sègle XVIII) qu'a enter autes servit d'ostau de vila a comptar de la fin deu sègle XVIII. Lo Castèth de Hiton (sègles XVII e XVIII) arcuelh uei lo dia l'ostau de vila. Qu'ei bastit per la familha Hiton (Hiton de Conchès qu'ei un huganaut anoblit en 1591 per Enric IV) ; qu'acessa hustatge Loís XIV. Corsas landesas que son senhaladas tanlèu 1811. Las purmèras arenas que son bastidas en 1875. En 1861 que començan de bastir la glèisa actuau, acabada en 1864. Tot a l'entorn de la plaça que's trobavan ostau dab envans qui fòrman ua alea cobèrta. Mes a la debuta deu sègle XX sols los costats sud e èst d'aquesta plaça que conservavan enqüèra ua partida d'aquestes envans. Dens la fraccion sud de la plaça que s'alinhavan cinc maisons pro unifòrmas qui presentavan un baish suberhauçat d'un solèr e d'un vaste graèr devath un tèit hèra haut - aquesta region que produsiva hèra de grans. Sol l'ostau Poublan qu'a enqüèra conservat lo son aspècte primitiu dab lo son envans qui repausa sus tres pielars e un purmèr solèr suberhauçat d'un graèr doble. Las partidas nord e oèst de la plaça qu'avèvan vist desaparéisher los envans plan abans lo sègle XIX.


Lo convent ancian deus capuchins (sègle XVII-XVIII). Dab l'evolucion, las bastidas que presentan adara monuments deus màgers.