Gant

ABANS LA BASTIDA

Ua vila gallo-romana qu'ei coneguda au " Pont d'Oly " (pont de l'òli) sus Néez, mes a un detzenat de km de Gant. Que podem véder mantuns m2 de mosaïcas gallo-romanas a la Cava Cooperativa de Juranson. Camins de transumància que passan sus las crestas de part e d'auta de Gant.

LA CREACION
Gant qu'ei creada en 1335 per Gaston II de Foís-Bearn, qui causeish lo nom en soviéner de la Gand flamanda coneguda au moment d'ua expedicion militara. Aquesta fondacion qu'a per fin de hicar en valor tèrras de las vaths de Néez e de Las Hies.

LA BASTIDA
Lo plan que compòrta axes perpendiculars qui percintan ua grana plaça carrada. Un marcat que's debana sus aquesta plaça (lo dia n'ei pas precisat). Lo dispositiu qu'ei percintat d'ua cara, d'ua palissada de hust e de dus canaus parallèles desseparats d'un vintenat de mètres. Que son quasi tots comblats en 1962. Tres pòrtas de pèiras hornidas d'arrastèths que permeten d'entrar dens la bastida. Ne'n demora pas sonque ua, la deu nòrd ; que data de la fin deu sègle XIV. La deu sud qu'estó hèra lèu destrusida. La tresau au sud-oèst qu'èra tòcatocanta dab la glèisa anciana de Sent-Joan. En sortir de la bastida per la pòrta nord, que descobrim ua sala deus espòrts bastida sus ua anciana padoença (espaci verd qui serviva tau pastenc de las bèstias).

EVOLUCION MEDIEVAU
En 1385, Gant que compta 175 larèrs (a puish près 900 poblants). La ciutat que s'espandeish de cap tau sud. Desempuish la soa origina, Gant que participa a la Cort Major dab dotze vilas mei de Bearn : Pau, Morlans, Auloron, Ortès, Sauvatèrra, Lenveja, Nai, Navarrencs, Monenh, Salias, Pontac e Lescar. Los registres deus notaris de Gant au sègle XV que senhalan lo vitatge que s'espandeish. Que hèn viéner vin roi e vin blanc. Los vins rois qu'an ua valor mercadèra mei bona que los blancs. Que'n serà atau dinc a la debuta deu sègle XIX.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU
Au sègle XVI, un huec que destruseish lo borg sancer : glèisa, cobèrts e maison comuna on èra enterpausada la carta de fondacion. Tres ostaus nòbles deu sègle XVI que podem enqüèra véder qu'amuishan un dispositiu arquitecturau similar : l'escalèr en videlha qu'ei lotjat dens ua tor qui's destaca deu bastiment en un abans-còs. L'ostau " Corisanda " qu'ei bastit en 1593 peu mercadèr Guilhèm d'Andoins.

Lo Castèth Marca (sègle XVI, agrandit en 1635) qu'amuisha un plan tipic de Bearn dab dus còs de bastiment en escaire religats per ua tor qui acèssa los escalèrs. Qu'ei l'ostau nadau de Pèir de Marca (1594-1662). L'ostau d'Arrac (1542) que revela un plan tipic de las mansas bearnesas ; la tor qui acèssa los escalèrs qu'estó troncada au sègle XX. Lo títol " Vila " qu'ei balhat a Gant per letras patentas d'Enric IV. Aqueste títol qu'ei confirmat a perpetuïtat per Loís XIII qui declara que " la vila de Gant e gaudirà d'ara enlà e per tostemps deus medishs aunors e prerogativas que las autas vilas de Bearn ". En 1633, un naveth baniu qu'ei cavat, que permet d'alimentar un molin de grans bastit la medisha annada. Aqueste molin qu'ei transformat en 1839 en marbreria. Ua pèira arretrobada au hons deu baniu que precisa que lo purmèr de julhet 1633 la paishèra estó acabada a las despensas deu Rei Loís XIII. Los banhs deu Broca : la Comunautat de Gant que crompa aquesta hont lo 8 de junh 1591. A l'entorn de 1740, qu'enterpren de captar las aigas mineraus conegudas dens la region e utilizadas desempuish mantuas annadas " tà guarir las frèbes intermitentas, las obstruccions de tota natura e daubuas tumors, e tà solaçar la nefretica ". Lo bastiment hèit tà virar lo bassin de la ploja qu'ei quilhat en 1748, com ac atesta l'inscripcion gravada dens la pèira clau a l'interior de la hont. Aquestas aigas termaus, renomadas au sègle XVIII, que hèn l'objècte d'ua publicacion per Monsur Bergerou, medecin reiau. Que son tanben citadas per Teofile de Bordèu dens las Letras a Dauna de Sorbério. Desempuish quasi un sègle, aquestas aigas ne son pas mei espleitadas. La hont qu'estó restaurada en 1994 per la comuna. L'ostau de vila qu'ei quilhat sus un plan tipic deu sègle XIX, dab halas au baish. Que podem enqüèra véder quauquas arcadas d'ua hala mei anciana dens lo bastiment actuau de l'ostau de vila. Un huec que destrusí la glèisa de Sent-Joan en 1828, e la pòrta de la bastida tòcatocanta qu'ei alavetz derrocada : fragilizada, qu'èra vaduda dangerosa. La glèisa de Sent-Bertomiu qu'ei arrebastida suu medish site. Qu'e contien un autar de hust daurat deu sègle XVIII, un camin de crotz de mosaïca de M.E. Casaux (1937), veiriaus realizats entre 1881 e 1939 per la familha Maumejean (mèstes veirèrs).


Gant qu'ei arrebastida au sègle XVI après un huec. Tres demoras que testimonian d'aquera epòca : los escalèrs que son alavetz lotjats dens ua tor exteriora.


Gant que consèrva la soa pòrta nòrd. Devath lo pòrge que podem devinar l'alinhament de las façadas, los Pirenèus qu'embarran l'orizont au sud.