Brutges

ABANS LA BASTIDA
Tèrras incultas.

LA CREACION
Brutges qu'ei la darrèra bastida creada en Bearn e qu'estó fondada en 1357 per Bertrand de Pujòls, lòctenent de Gaston Febus. Lo nom de la ciutat que l'ei balhat en sovier deu passatge deu vescomte en las Flandras au moment d'ua expedicion militara. Aquesta bastida qu'ei en purmèr creada dens ua fin economica : que s'ageish de poblar un èrm e la soa mesa en cultura que permet au vescomte de har créisher los revenuts. Entà har arrecotir lo mei gran nombre de poblants, aqueste que'us consenteish avantatges particulars : susfàcia importanta per las maisons e las tèrras lauradissas, exempcion de peatge, deus drets d'entrada e de passatge per tots los ponts dens la vescomtat. Mes l'aspècte defensiu contra Bigòrra que sembla tanben un motiu de la fondacion. La bastida que's tròba per aulhors sus un camin de Sent-Jacme-de-Compostèla, camin dit deu Pèmont Pirenenc. La carta originau de la fondacion de la bastida de Brutges qu'ei destrusida dens un huec a Auloron on èra hicada en securitat. Lo tèxte manuscrit conservat aus archius comunaus de Brutges qu'ei ua confirmacion hèita a Ortès lo 13 de març 1361 a la demanda deus jurats e de la Comunautat de la navèra bastida.

LA BASTIDA
La bastida qu'ei organizada a l'entorn de la plaça centrau carrada. Cada costat qu'ei bordat de ueit lòts tà maisons de medisha pagèra. Cadun deus quate angles de la plaça que s'obreish sus duas carrèras perpendicularas. Qu'a aus estrems padoenças, pastencs comunautaris ancians, mei particularament peus pòrcs qu'un guarda e devèva susvelhar. Uei que son espacis verds hèra beròis. Brutges que detien en montanha 3000 ha de bòscs e 1000 ha de pastencs (estivas) que podem véder desempuish lo borg. Au moment de la fondacion de la bastida un molin de haria qu'ei previst. Situat en retrèit, l'emplaçament de la glèisa qu'ei contemporanèu de la bastida.

EVOLUCION
La glèisa de Sent-Martin qu'ei cremada en 1569 per Montgomery. Qu'ei arrebastida a la fin deu sègle XVI e la purmèra missa qu'ei balhada en junh 1600. Lo portau gotic en acolada e la tor-campanèr que son deu sègle XIV (Monuments Istorics, restauracion de la glèisa en 2004). En 1810, lo molin qu'ei venut a la familha Gassie ; que n'ei tostemps proprietari (aqueste nom qu'ei dejà present a Brutges en 1498). La maison d'abitacion tòcatocanta au molin qu'ei datada deu sègle XVII. Qu'ei estada restaurada en respectar l'arquitèctura de l'epòca. Aqueste molin qu'a ua particularitat : qu'ei dotat d'un horn situat au solèr qui balha a l'exterior. Que n'arriban ad aquesta proprietat per un pont deu sègle XVI. Sus la plaça, las maisons que son arrebastidas aus sègles XVII-XIX e cobèrtas de lòsas. Que n'i a qui compòrtan teits de quate penents. Mantuas que son provedidas d'arcadas ; l'examen atentiu qu'amuisha que son estadas ajustadas : en efèit las maisons qu'èran autescòps bastidas en mantuas estapas. Per aulhors, que n'i a qui an ua decoracion de pèira qui fòrma un bendèu verticau qui intègra la pòrta, la frinèsta deu solèr e lo frineston mejan ; aqueste motiu arquitecturau qu'ei corrent ad aquera epòca en l'arribèra de Nai. Ua lanaria que s'installa au sègle XVIII, e que devien hèra prospèra, e comerça dab los espanhòus. Cada bòrda qu'ei alavetz dotada d'un telèr. Lo sègle XIX que signa la fin d'aquesta industria qui ei remplaçada per la de las espartenhas. Duas usias que s'installan a Brutges, qu'emplegan dinc a 150 personas ; las finicions que son realizadas en çò deu poblant. En la màger part deus cas los brutgés que tribalhan a Lorda l'estiu, e a l'espartenha l'ivèrn. Aquestas duas estructuras que barran en las annadas 1960. L'ostau de vila au centre de la plaça qu'ei bastit a la fin deu sègle XIX dab halas au baish, segon un esquèma corrent ad aquera epòca. Brutges que possedeish ua hont ferruginosa e sulfurosa qui permetó l'installacion deus banhs. Qu'an foncionat dinc a las annadas 1914 mes que son uei lo dia destrusits manca dètz-e-nau banhaders.


Las bastidas bearnesas que son sovent establidas près d'un arriu. Ací lo Landisto près de Brutges.


Las maisons a l'entorn de la plaça de Brutges que son arrebastidas aus sègles XVIII-XIX. Cobèrts que son presents davant quauquas maisons.


Carta de Brutges : Arrevirada bearnesa - Arrevirada francesa