Assat

ABANS LA BASTIDA
L'ocupacion anteriora d'aquesta region qu'ei provada mercés d'ua part a l'oppidum d'Asson qui a liurat vestigis deu purmèr atge deu hèr, e d'auta part dab lo Camp de Cesar situat a Artigalotan. Lo cartulari de Lescar que mentav en 980 ua ciutat deu nom de Assal o Assag, çò qui ne hè l'un deus vilatges mei ancians de l'arribèra de Nai. Au sègle XII, un casteràs de pèiras qu'ei bastit a costat d'un gua suu Gave de Pau seguit peus passaires de tropèths au moment de las transumàncias (de Revenac dinc au Pont-Long). La tor carrada deu castèth Durfort que data bissè de l'epòca aquera, lo monument qu'ei proprietat privada (lo còs deu bastiment que data de 1609). Duas glèisas que son tanben presentas : la glèisa de Sent-Martin, dont ne coneishem pas l'emplaçament, qu'ei destrusida en 1117. Las ondraduras que son alavetz transferidas tà la glèisa de Sent-Sever. Aquesta qu'ei a l'origina percintada peu cemitèri.

LA CREACION
La bastida de Durfort qu'ei quilhada a la fin deu sègle XIII per Gaston VII de Moncada. Que n'i a qui la datan de 1280. Que sembla en efèit que la bastida e sia anteriora a Nai (fondada en 1302). En 1391 qu'ei mentavuda com " la bastida mei anciana de Bearn ". La bastida qu'ei edificada en extension deu vilatge ancian d'Assat, bissè tà protegir lo gua seguit au moment de la transumància entre la Vath d'Ossau e lo Pont Long (au nòrd de Pau). Aquesta fondacion n'a pas ua fin defensiva mes meilèu economica. En efèit, la situacion de cap au Gave que'n hè de tira ua ciutat dedicada a l'agricultura. Qu'i cultivan cerealas e lin. Nada traça de fortificacion n'apareish ; totun varats que la destermian.

LA BASTIDA
La bastida qu'ei quilhada a costat de la glèisa de Sent Sever d'Assat, au sud-èst deu borg vielh qui entorneja lo Casteràs d'Assat. Lo 3 de genèr 1343, Gaston Febus escambia los juraments tradicionaus dab la Comunautat. Lo recensement de 1385 ne mentav pas nat poblant. Mes en 1391, Gaston Febus que confirma los drets de la bastida e la restaca au vilatge vesin e mei ancian d'Assat. L'actuau " Plaça de las platanas " qu'ei la plaça publica anciana de la bastida, prevista per 14 emplaçaments. La totalitat de la bastida que tien dens un espaci de 200m dont la carrèra vielha ei l'artèria principau, e las termièras los actuaus camins de Ruchelle, Lassús, Vinhau e Prat. La " Carrèra deu Vilatge " que mia tau borg vielh e tà l'emplaçament de la glèisa anciana (desapareishuda uei), a costat deu cemitèri. Pr'amor que la bastida ei hèra petita las carrèras e's hèn tòrtas tanlèu que s'esluenhan de mei de 200 m de la Plaça de las Platanas : qu'arrejunhen alavetz carrèras traçadas shens ligam dab lo projècte de la bastida.

EVOLUCION
En 1488, Catarina de Navarra que ven la ciutat a Bertrand de Bearn. En 1515, aqueste que " hica arrenda aus poblants d'Assat los cent jornaus de tèrras, peisheders, saligats deu lòc-dit ". En 1598, la comtessa Catarina que ven la maison senhorau au nòrd de la plaça a ua familha qui pren lo nom de Labastida. Au sègle XVI, Assat qu'ei, en mei d'ua sedença deu notariat, un fiu protestant dens loquau e regna ua ententa entre catolics e protestants. Ua carta de 1602 que cita la " senhoria de Durfort, bastida d'Assat ". En 1606, la comunautat d'Assat que torna crompar las tèrras. En 1789, lo libe deus grèus locau que declara que lo vilatge e's tròba estar " capdulh " de mantuas parròpias. Ua industria textila tau lin que's desvolopa a Assat au sègle XIX. La glèisa de Sent-Sever qu'ei arrebastida en 1863 au centre deu vilatge en tornant utilizar los materiaus de la glèisa vielha. Qu'acèssa sèt tablèus classats de l'Escòla espanhòu e sevillana deus sègles XVII e XVIII dont " Lo repèish d'Emaüs " de Zurbaran, ua Marta e Maria, un Sent-Francés d'Assisa, dus Sent-Geròni, un Crist en Crotz e ua Adoracion deus Magues devudas a d'autes pintres deu temps (Sueres, Mibala, Mora - restauracion en 1989). Los dus castèths Salle e Ribeyre que datan deus sègles XVIII e XIX. Lo pont suspenut qu'estó bastit au sègle XIX au dessús de l'ancian gua suu Gave.


La plaça de las platanas d'Assat qu'ei mei petita que las plaças abituaus de las bastidas, lhèu pr'amor qu'ei ua bastida anciana.


Tanlèu qui s'aluenham de la bastida d'Assat, qu'arretrobam las carrèras tòrtas. Ací ua disposicion de pèiras utilizada tà ahortir la resisténcia de las murralhas d'arrebòts.