Arsac-Arrasiguet

ABANS LA BASTIDA
La preséncia d'ua via proto-istorica, de tucs, oppida e tumuli que son testimònis d'ua ocupacion anciana. Lo nom d'Arsac que vien deu nom latin Arsius, mèste d'un domèni gallo-roman ; que's transforma adarron en Arsac puish Arzacq. Abans qu'estosse fondada la bastida, Arsac qu'èra un castèthnau dab un castèth de hust quilhat sus un tuc e emparat par duas murralhas de varats e palissadas. Deu sègle XI, ne distinguim pas sonque lo motar e los sons varats atau com lo cemitèri on se trobava la glèisa primitiva, e per endrets los varats qui percintavan lo site.

LA CREACION
La situacion geografica d'aqueste vilatge e lo desvolopament deu son marcat qu'an entrainat la creacion d'ua bastida. Que's situava en domèni anglés, a la termièra dab lo vescomtat de Bearn. Qu'èra a la crotzada de las vias marcadèras Aira - Arsac - Ortès e Sent Sever - Arsac - Pau, d'ua via de transumància (Ossau - Lanas), e d'ua via de pelegrinatge (Auvèrnhe - Sent Jacme de Compostèla). Aquesta qu'ei evocada suu blason de la vila.

LA BASTIDA
Bastida en extension deu borg qui existiva dejà et e adaptada a la topografia, la fòrma de la bastida qu'ei alongada e que's dessembla deu plan classic en damièr. La plaça qu'ei de fòrma triangulara (lo plan cadastrau napoleonian qu'i mentav ua hala qui serà abatuda en 1887). Lo sistèma defensiu iniciau qu'ei a l'epòca constituit d'un ensemble de varats, ponts, palissadas e pòrtas guardadas. Los vestigis d'ua pòrta de la bastida que son estats arretrobats. La plaça de la Republica dab las soas arcadas que consèrva lo traçat ancian de la bastida. Los cobèrts de la plaça que tornèn estar construsits au sègle XIX, la pèira que remplacè alavetz lo hust e lo bardís. La glèisa primitiva qu'ei situada dens la zòna deu castèthnau. Lo marcat qu'ei implantat sus las duas plaças qui corresponen au borg castrau e a la bastida.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU
Lo marcat qu'atira monde de Shalòssa, Tursan, Marsan, Armanhac, Bigòrra, Bearn, Sola, deu País de Mixa e de Labord. Tà susvelhar aqueste marcat deus màgers ei creat l'ua de las doanas mei famosas deu reiaume, " La tracta d'Arsac ". A comptar d'aquera epòca Arsac que coneish ua longa èra de prosperitat. Aqueste marcat qu'ei reputat sustot per la cerealas, las granas, la sau e l'arrosia. Lo canton nòrd de la plaça qu'èra aucupat peus topins (terralhas) de Garòs. Un castèth qu'ei bastit au sègle XIV au nòrd de la Hala. Uei lo dia, ne demora pas sonque la tor coneguda dab lo nom " Tor deu Peish ". Aqueste monument qu'ei interessant pr'amor deu son teit.

EVOLUCION POST-MEDIEVAU
Cobejada peus vescomtes de Lobinhèr, la bastida qu'ei crompada en 1628 per l'un d'eths, lo Comte de Gramont. Que vad bearnesa en 1790 quan son creats los departaments. Entertant, lo son ròtle de marcat ne hè que créisher puishque cau hornir ua plaça navèra : lo heirau o plaça Marcadiu. Los 2/3 de la populacion d'Arsac que son alavetz comerçants o artisans e subertot tisnèrs qui tribalhan lo lin, e tanben tanaires. La glèisa deu vilatge qu'ei bastida au son emplaçament actuau en 1860. Au dehens, un grop escuptat de hust policròme, " la Verge dab lo Mainat ", sègle XVI, classat Monument Istoric. Ostaus tipics : Ostau Minvièla, datat deu sègle XVIII, Ostau Donèi deu sègle XVI, e ostaus de mèste deu sègle XIX. Au sud deu vilatge, duas honts-lavaders pintorescas en hèr de chivau, datadas deu sègle XIX, l'ua sus la carrèra de Morlana, l'auta sus la D 32 qui mia tà Vinhas.


Devath las arcadas, que's devina la fòrma triangulara de la plaça : bastida dens lo perlongament d'ua ciutat qui existiva dejà, la plaça d'Arsac n'a pas la fòrma carrada tradicionau de las bastidas. Mes qu'arcuelh un marcat renomat jos l'Ancian Regime.


L'un deus dus lavaders en hèr de chivau bastit au sègle XIX au sud de la ciutat d'Arsac.